angelici: 1) chrześc. sekta czcicieli aniołów; rozwijała się gł. w III w. we Frygii I Pizydii, chociaż być może istniała już w czasach apostolskich - św. Paweł w Liście do Kolosan (Kol 2,18) pisze o przesadnej czci aniołów; głosili, podobnie jak gnostycy, że stworzenie świata jest dziełem aniołów, a pośrednictwo aniołów uznawali za skuteczniejsze od pośrednictwa Chrytstusa; potępieni na synodzie w Laodycei (344-363), przestali istnieć pod koniec IV w.; 2) członkowie Bractwa Anielskiego Życia, zał. w Amsterdamie przez J. Gichtela, luterańskiego zwolennika J. Boehmego; wierzyli, że osiągną stan anielski, powstrzymując sięod współżycia seksualnego; istnieli na przeł. XVII i XVIII w.; 3) sekta chrześc. we Włoszech powstała w XIX w.; jej zwolennicy głosili, że są bezgrzeszni, ponieważ zostali obdarzeni anielską czystością; potępieni przez biskupów lombardzkich i weneckich.

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 37

animizm [łac. animus 'duch', anima 'dusza'], wg niektórych badaczy pierwotna forma religii, której istota miała się sprowadzać do powszechnej wiary w istnienie niematerialnych i zdolnych do samodzielnej egzystencji dusz, ożywiających wszystkie elementy kosmosu i przyrody, w tym człowieka[...]. W religioznawstwie a. rozumiano dwojako: jako pierwszy etap rozwoju religii (religia pierwotna) oraz jako "minimum religii", jądro wszystkich wierzeń rel., tym łatwiejsze do wykrycia, im prostsza jest dana religia.

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 41

antropolatria [gr.anthropos 'człowiek', latreia 'służba' 'cześć'], oddawanie czci boskiej ludziom, zwł. mającym władzę (np. cesarzom, królom). W starożytności a. była rozpowszechniona na Bliskim Wschodzie oraz cesarstwie rzym.; w czasach nowoż. występowała (do 1.I.1946) w Japonii jako kult cesarza (tennoizm);[...] Zewnętrzne przejawy a. stanowiły: wznoszenie świątyń, ołtarzy i posągów, składanie ofiar, urządzanie procesji i uroczyści. Chrześcijanie uznawali a. za bałwochwalstwo, dlatego powstrzymując się od składania władcom czci boskiej, narażali się na męczeństwo.

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 47

Awalokiteśwara [sanskr. avalokitesvara 'Pan (łaskawie) spoglądający w dół'] w buddyzmie mahajany bodhisattwa uosabiający współczucie dla świata. Indyjskie początki kultu A. nie są w pełni znane;[...] Według Sutry Lotosu Dobrego Prawa A. jest emanacją Buddy Niezmierzonego Blasku (Amitabha); po śmierci hist. Buddy czuwa nad światem w oczekiwaniu na nadejście przyszłego zbawcy - buddy Majtreji; prowadzi tych, którzy pokładają w nim ufność do nirwany; już samo wezwanie jego imienia uwalnia od wszelkich nieszczęść i bólu; [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 77

Bóg [łac. Deus, gr. Theos, niem. Gott, węg. Isten, irańskie Bhaga, staroegipskie Neczer, hebr. Jahwe, arab. Allah, nahuatl Teotl (Tloque Nahuaque), keczua Pachacamac, tureckie Tengri], najwyższa osobowa siła i uzasadnienie wszelkiego istnienia, będąca ostatecznym podmiotem wierzeń w religiach monoteistycznych (judaizm, chrześnijaństwo, islam), panenteistycznych (hinduizm, religia staroż. Egiptu) oraz w intelektualnych nurtach (henoteizm, monolatria) monoteizujących w politeistycznych religiach nar. i plemiennych (np. religii prekolumbijskiego Meksyku Tloque Nahuaque, religii andyjskich). Mając wspólną z bóstwami cechę ponadludzkości B. wyróżnia się jednak spośród nich: 1) wyłącznością w religiach monoteistycznych, 2) wszechzawieraniem w sobie wszystkich form bytu w religiach panteistycznych i 3) absolutną suwerennością w monoteizujących religiach plemiennych i narodowych. B. jest zasadniczym przedmiotem badań teol. i filozof., natomiast wiara w B. jest przedmiotem badań teol., filoz. i religioznawczych [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 77

buddyzm, jedna z wielkich religii uniwersalnych oraz syst. filoz., który wywodzi sięz nauki o charakterze etyczno - soteriologicznym propagowanej na terenie pn. Indii(Bihar i pogranicze Nepalu) na przeł. VI i V w.p.n.e. przez Siddharthę Gautamę (Budda) [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 162

chrześcijaństwo, gr. christianismos, łac. christianismus, christianitas, religia monoteistyczna i uniwersalistyczna, powstała w I w., której istotą jest wiara w Jezusa Chrystusa; obecnie liczy ok. 1855 mln wyznawców (ok. 1/3 ludzkości), wśród których ok. 1040 mln stanowią katlicy, ok. 570 mln - protestanci, ok. 175 mln - prawosławni i członkowieKościołów orientalnych oraz ok. 70 mln - anglikanie [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi" pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 198

hinduizm, Wyraz h. jest neologizmem ukutym w 1816 przez bengalskiego myśliciela i teologa Rammohana Raja; w powszechne użycie wszedł na Zachodzie pod koniec 1. poł. XIX w. jako terminzbiorczy, obejmujący zróżnicowane przejawy religii występujące w przeszłości i współcześnie na obszarze sybkontynentu indyjskiego i rozwijające się w opozycji z jednej strony do indyjskich uniwersalistycznych religii zbawienia (buddyzm, dżinizm) oraz islamu, z drugiej zaś - do autochtonicznych religii plemiennych [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 342

islam [arab. al-islam 'oddanie (Bogu)'], uniwersalna (świat.) religia monoteistyczna, objawiona arabskiemu prorokowi Mohametowi przez jednego Boga - Allaha. Wyznawcy i. (ok. 1,2 mld) - muzułmanie - tworzą społeczność wiernych zw. umma. Muzułmanie żyją gł. w Azji i Afryce; i wyznaje 93 % Arabów, większość Turków, Persów Afgańczyków, Pakistańczyków i Indonezyjczyków; w Europie i. jest drugą po chrześcijaństwie wyznają go muzułmanie na Bałkanach (Turcja, Bułgaria, Kosowo, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina), a także emigranci muzułmańscy w Europie Zach. (Arabowie, Turcy, Pakistańczycy i in.); w Polsce i wyznaje kilkutysięczna mniejszość pochodzenia tatarskiego; w USA jest wyznawany przez niewielkie grupy rtniczne, m.in. przez ludność pochodzenia afryk. (The Nation of Islam)[...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczarowskiego, Warszawa 2006, str. 382

judaizm [łac.<gr.<hebr.], mozaizm, wyznanie mojżeszowe, religia Żydów; także zespół wierzeń , wartości etycznych i postaw wynikający z tradycji i obyczajów narodu żydowskiego. Pojęcie j., używane w starożytności wśród Żydów greckojęzycznych (gr. joudaismos), po tym okresie nie występowało w tradycji żyd. aż do czasów współcz.; w tradycji rabinicznej używa się terinu "Tora", który oznacza zarówno całość dziedzictwa rel. jak i - w węższym znaczeniu - jego podstawę, czyli 5 pierwszych ksiąg biblijnych [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 417

konfucjanizm, chiń. doktryna filoz., rel. oraz społ. - polit. wywodząca się od Konfucjusza. Najważniejszym źródłem wiedzy o wczesnym k. są tzw. Dialogi konfucjańskie (Lunyu). Ważny dla doktryny jest też zespół ksiąg kanonicznych, przede wszystkim tzw. Pięcioksiąg (Wujing): Shijing ['księga pieśni'], Shujing ['księga dokumentów'], Yijing ['księga przemian'], Liji ['zapiski o obyczajach'] i Chunqiu ['wiosny i jesienie'], którego redakcję bądź autorstwo tradycja przypisuje Konfucjuszowi. Ważnym etapem rozwoju k. była działalność 2 wielkich następców Konfucjusza: Mengzi (Mencjusza) i Xunzi [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 462

Koran, święta księga islamu. K. stanowi podstawę religii muzułmańskiej i zawiera wszystkie najważniejsze zasady doktrynalne islamu; wraz z sunną stanowi najważniejsze źródło prawa i teologii muzułmańskiej. Nazwa K. pochodzi od arab. qur' an ['recytacja']; forma Al-Kuran al-Karim ['szlachetny Koran'] jest najważniejszą, choć nie jedyną nazwą tej świętej księgi - inne to np. Al-Kitab ['księga'] i Al-Furkan ['rozróżnienie'] [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 468

religia. W dziejach badań nad r. sformułowano wiele opozycyjnych i dopełniających się definicji. Żadna z nich nie doczekała się powszechnego uznania, co więcej, sądzi się, że niemożliwa jest definicja, która objęłaby wszystkie zjawiska, uważane potocznie (intuicyjnie) lub przez badaczy r. za religijne, i która byłaby dostatecznie precyzyjna, by pozwolić na ostre oddzielenie zjawisk rel. od niereligijnych. Wieloznaczność terminu r. ma swe podstawy w kulturowym bogactwie zjawisk religijnych. Istniało i istnieje wiele typów r., zróżnicowanych w zależności od tradycji, miejsca i czasu występowania. Brak zgody co do kryteriów r. pociąga za sobą różne sposoby ujmowania istoty i zakresu zjawisk rel. i w rezultacie definiowania terminu "religia" [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 682

shinto [śinto:; jap., 'droga duchów', 'nauka bóstw'], shindo, zróżnicowany, bogaty kompleks japońskich rodzimych praktyk rel., idei i instytucji, które kształtowały się stopniowo od czasów prahist. i do ok. XII w. skrystalizowały się w formie politeistycznego systemu religijnego. Termin sh. powstał dla odróżnienia od terminu butsudo ['droga buddów', 'nauka buddów'] oznaczającego buddyzm, wprowadzony do Japonii w VI stuleciu. Od tego czasu sh. było w ciągłym kontakcie również z innymi systemami rel. - filoz. Azji (taoizm, konfucjanizm, koncepcja yin i yang), co przyczyniło się do wykształcenia jego synkretycznego charakteru. Sh. stale odgrywa ważną rolę w indywidualnym i społ. życiu Japończyków [...].

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 729

sikhizm [pendżabskie sikkh <sanskr. śisya i palijskie sikkha 'uczeń'], najmłodsza z wielkich świat. religii monoteistycznych, powstała u schyłku XV w. w Pendźabie. S. wyrósł na gruncie idei bhakti i sufizmu, ale zaczął się rozwijać na skutek konfrontacji hinduizmu i islamu jako systemów rel. - społ., a nie jedynie systemów wiary. Sikh oznacza tego, który wierzy w jedynego Boga, uznaje duchowe przywództwo 10 osobowych Guru i świętej księgi Guru Granth.

"Religie świata Encyklopedia PWN wierzenia, bogowie i święte księgi", pod red. B. Kaczorowskiego, Warszawa 2006, str. 738